Αμοργός

Αμοργός

Η Αμοργός είναι το ανατολικότερο νησί των Κυκλάδων και το 7ο σε μέγεθος του συμπλέγματος. Αποτελεί γέφυρα επικοινωνίας με τα Δωδεκάνησα, καθώς βρίσκεται πολύ κοντά στην Αστυπάλαια. Έχει έκταση 121 τ.χλμ. και το μήκος των ακτών του φτάνει τα 112 χλμ. Το έδαφός του είναι ορεινό και βραχώδες. Από τη μια η άγρια ομορφιά των ορεινών όγκων κι από την άλλη οι καταπράσινες κοιλάδες, χαρίζουν στο νησί μια μοναδική ομορφιά. Οι παραλίες της Αμοργού διακρίνονται για την καθαρότητά τους και όχι μόνο. Η φυσική τους ομορφιά σε συνδυασμό με το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου να δροσίζει την καυτή αμμουδιά και να βρέχει τα σκληροτράχηλα βράχια δημιουργούν το ιδανικό σκηνικό απόδρασης από τη ρουτίνα της καθημερινότητας. Χαρακτηριστικό του νησιού είναι ότι έχει δύο φυσικά λιμάνια. Το ένα στο κόλπο των Καταπόλων και το δεύτερο στην Αιγιάλη. Η Αμοργός λόγο της γεωγραφικής της θέσης, καθώς βρίσκονταν απέναντι από Ιονικές πόλεις (Έφεσος, Αλικαρνασσός, Μίλητος), υπήρξε ένας από τους πρώτους σταθμούς των Ιωνικών φύλων που πέρασαν στις Κυκλάδες. Τα ερείπια των τριών αρχαίων πόλεων, της Αρσεκίνης, της Αιγιάλης και της Μινώας, φανερώνουν σημαντικές πτυχές της ιστορικής διαδρομής του νησιού. Όπως και όλα τα Κυκλαδονήσια γνώρισε Ενετούς και Τούρκους κατακτητές και πολλές πειρατικές επιδρομές. Παρόλα αυτά το νησί διατήρησε τη ταυτότητά του και οι κάτοικοι την ιδιαίτερη κυκλαδίτικη κουλτούρα τους. Κάτι που φαίνεται ακόμη και σήμερα στην αρχιτεκτονική δόμηση της Χώρας και των χωριών, αλλά και στον τρόπο ζωής των κατοίκων. Φιλικοί κι εγκάρδιοι σε καλωσορίζουν στο τόπο τους και κάνουν ότι μπορούν για να περάσουν οι επισκέπτες τους αξέχαστες διακοπές. Γι’ αυτό και το νησί, προσελκύει κάθε χρόνο και περισσότερους επισκέπτες. Γιατί έχει φυσική ομορφιά, ιστορικό – αρχαιολογικό ενδιαφέρον, θρησκευτικά μνημεία, επιλογές διασκέδασης, περιπατητικές διαδρομές. Ακόμη δε πειστήκατε; Επισκεφθείτε την Αμοργό και καλές διακοπές!

Αιγιάλη

Κατάπολα

Χώρα  Αμοργού

Μοναστήρι Χοζοβιώτισσα

Το απέραντο Γαλάζιο

…..Τι να μου κάμει η σταλαγματιά που λάμπει στο μέτωπο σου;
Το ξέρω πάνω στα χείλια σου έγραψε ο κεραυνός τ’ όνομα του
Το ξέρω μέσα στα μάτια σου έχτισε ένας αητός τη φωλιά του
Μα εδώ στην όχτη την υγρή μόνο ένας δρόμος υπάρχει
Μόνο ένας δρόμος απατηλός και πρέπει να τον περάσεις
Πρέπει στο αίμα να βουτηχτείς πριν ο καιρός σε προφτάσει
Και να διαβείς αντίπερα να ξαναβρείς τους συντρόφους σου
Άνθη πουλιά ελάφια
Να βρείς μιαν άλλη θάλασσα μιαν άλλη απαλοσύνη
Να πιάσεις από τα λουριά του Αχιλλέα τ’ άλογα
Αντί να κάθεσαι βουβή τον ποταμό να μαλώνεις
Τον ποταμό να λιθοβολείς όπως η μάνα του Κίτσου.
Γιατί κι εσύ θα’ χεις χαθεί κι η ομορφιά σου θα’ χει γεράσει.
Μέσα στους κλώνους μιας λυγαριάς βλέπω το παιδικό σου πουκάμισο να στεγνώνει
Πάρ’ το σημαία της ζωής να σαβανώσεις τον θάνατο
Κι ας μη λυγίσει η καρδιά σου
Κι ας μην κυλήσει το δάκρυ σου πάνω στην αδυσώπητη τούτη γη
Όπως εκύλησε μια φορά στην παγωμένη ερημιά το δάκρυ του πιγκουίνου
Δεν ωφελεί το παράπονο
Ίδια παντού θα’ ναι η ζωή με το σουραύλι των φιδιών στη χώρα των φαντασμάτων
Με το τραγούδι των ληστών στα δάση των αρωμάτων

Απόσπασμα από Αμοργός Ν.Γκάτσος

Φάρος Καταπόλων

By

amorgos

– Ιουνίου 2, 2011Καταχωρήθηκε σε: Αξιοθέατα

Ο φάρος Κατάπολα (στο Βαθύ της Αμοργού χτίστηκε το 1882.) Είναι ένας από τους παλαιότερους φάρους του Ελληνικού φαρικού δικτύου. Σήμερα σώζονται τα χαλάσματα του παλιού πύργου του και το φαρόσπιτο.

Η Αμοργός είναι ένα κυκλαδίτικο νησί του Αιγαίου Πελάγους. Βρίσκεται στο νοτιοανατολικό άκρο των Κυκλάδων και η επιφάνειά της εκτιμάται στα 121 τ.χλμ. ενώ έχει μήκος ακτών 126 χιλιόμετρα. Βρίσκεται σε απόσταση 136 ναυτικών μιλίων από τον Πειραιά. Είναι μακρόστενο νησί με απότομη ορεινή μορφολογία εδάφους. Διαθέτει δύο φυσικά λιμάνια τα Κατάπολα και την Αιγιάλη. Πρωτεύουσα του νησιού είναι η Χώρα Αμοργού και το κύριο λιμάνι της είναι τα Κατάπολα. Η Αμοργός είναι το νησί με την πλούσια πολιτιστική κληρονομιά, την άγρια ομορφιά, το απέραντο γαλάζιο και τις αντιθέσεις.

Ιστορία της Αμοργού

By

amorgos

– Μαΐου 6, 2011Καταχωρήθηκε σε: Ιστορία

• Ιστορία
• Μνημεία
• Μονή της Παναγιάς Χοζοβιώτισσας
• Η Αμοργός σήμερα

Η Αμοργός είναι το ανατολικότερο νησί των Κυκλάδων και βρίσκεται ΝΑ της Νάξου και ΒΔ της Αστυπάλαιας. Συνδέεται ακτοπλοϊκώς με τον Πειραιά και τη Ραφήνα, αλλά και με τα γειτονικά νησιά των Κυκλάδων και τα Δωδεκάνησα. Το σχήμα της είναι μακρόστενο και το έδαφός της διατρέχεται από διαδοχικούς ορεινούς όγκους, με ψηλότερη κορυφή τον Κρίκελλο ή Κρούκελο (822 μ.), που ήταν κατάφυτος από βελανιδιές και πλούσια βλάστηση ως τη μεγάλη πυρκαγιά του 1835, ενώ οι ακτές της είναι ελάχιστα διαμελισμένες, αλλά ιδιαιτέρως απότομες και απόκρημνες. Η δυτική ακτή διαθέτει ελάχιστους υπήνεμους ορμίσκους, όπως τα σύγχρονα λιμάνια Κατάπολα και Αιγιάλη, και μερικές ήσυχες παραλίες (Φοίνικες, Κάτω Κάμπος, Αγ. Παύλος, Παραδείσια), σε αντίθεση με την ανατολική, της οποίας το ανάγλυφο είναι εξαιρετικά απόκρημνο. Το υπέδαφος δεν προσφέρει κάτι εξαιρετικό, εκτός από κάποιες φλεβώσεις βωξίτη. Μέρη του νησιού έχουν ενταχθεί στο κοινοτικό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών «NATURA 2000″. Το ΒΑ τμήμα έχει χαρακτηριστεί Ζώνη Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ) και το Β τμήμα Τόπος Κοινοτικής Σημασίας (ΤΚΣ). Τέλος, η Αμοργός αποτελεί μια από τις Σημαντικές Περιοχές για τα Πουλιά της Ελλάδας.

Προϊστορικοί χρόνοι και Αρχαιότητα

Κατά την Πρωτοκυκλαδική περίοδο (3η χιλιετία π.Χ.) η Αμοργός αναδεικνύεται ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του Αιγαίου. Τούτο μαρτυρούν οι οχυρωμένες ακροπόλεις (πάνω από 12) με κυριότερη τη Μαρκιανή σε κορυφές λόφων και σε ακρωτήρια, τα νεκροταφεία (Δωκαθίσματα, Κάψαλα), η ανάπτυξη της μαρμαρογλυπτικής και ειδωλοπλαστικής με τα πρώτα παραδείγματα μνημειακών γλυπτών και την καθιέρωση εργαστηρίων ειδωλίων, και η διάδοση της μεταλλοτεχνίας και της ναυσιπλοΐας. Η κομβική θέση της μεταξύ των Κυκλάδων και των Δωδεκανήσων μετέτρεψε την Αμοργό σε έναν από τους κινητήριους μοχλούς της επικράτησης του πολιτισμού της επεξεργασίας του χαλκού στον ευρύτερο αιγαιακό χώρο. Η άνοδος του μινωικού πολιτισμού επηρεάζει την Αμοργό κατά τη Μεσοκυκλαδική περίοδο (2000-1600 π.Χ.), μετατρέποντάς την σε εμπορικό σταθμό στα πλαίσια της μινωικής θαλασσοκρατίας (1600-1450 π.Χ.). Η ίδρυση της Μινώας φαίνεται ότι χρονολογείται σε εκείνα τα χρόνια και σχετίζεται με το μύθο της ταύτισής της με το μέρος όπου επέλεξε να ανεγερθούν τα θερινά ανάκτορά του ο βασιλιάς της Κρήτης Μίνωας. Κατά την περίοδο της ακμής του μυκηναϊκού πολιτισμού (1400-1200 π.Χ.) διεισδύουν στην Αμοργό πληθυσμοί από την Ηπειρωτική Ελλάδα και την εντάσσουν στη Μυκηναϊκή κοινή, αξιοποιώντας την κεντρική θέση του νησιού στις επικοινωνίες του Αιγαίου.

Η Γεωμετρική περίοδος (10ος-8ος αι. π.Χ.) σημαδεύεται από την έλευση Ιώνων αποίκων από τη Νάξο, οι οποίοι ιδρύουν την Αρκεσίνη στο νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού. Στη συνέχεια, τον 7ο αι π.Χ., Ίωνες από τη Μίλητο, στο πλαίσιο των αποικιστικών δραστηριοτήτων της εποχής, ιδρύουν την Αιγιάλη, στα βόρεια της δυτικής ακτής. Οι δύο αυτές πόλεις μαζί με τη Μινώα αποτελούν το επίκεντρο της πολιτιστικής ανάπτυξης του νησιού σε όλη τη διάρκεια των ιστορικών χρόνων. Συγκροτούν την Κοινοπολιτεία της Τριπόλεως, αναπτύσσονται σε πόλεις-κράτη σύμφωνα με τα πρότυπα της πολιτικής διοίκησης της εποχής και παρουσιάζουν ακμάζουσα δραστηριότητα. Το νησί γίνεται κοινωνός όλων των εξελίξεων της εποχής και συμμετέχει σε όλα τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, εκμεταλλευόμενο την καθοριστική γεωγραφική του θέση ανάμεσα στον ηπειρωτικό κορμό της Ελλάδας και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Παίρνει μέρος στους Περσικούς πολέμους και κατόπιν εντάσσεται στην Αθηναϊκή Συμμαχία, παραχωρώντας στην Αθήνα μέρος της αυτονομίας του. Το 337 π.Χ. καταλαμβάνεται από τους Μακεδόνες, ενώ το 322 π.Χ. διεξάγεται η ναυμαχία της Αμοργού μεταξύ των μακεδονικών στρατευμάτων και των στρατηγών της Αθήνας, οι οποίοι τελικά συντρίβονται. Η επιλογή της Αμοργού αποδεικνύει τη στρατηγική θέση της για την κυριαρχία στην υπόλοιπη νησιωτική και ηπειρωτική Ελλάδα. Κατά τη Ρωμαϊκή περίοδο το νησί βρίσκεται σε παρακμή και χρησιμοποιείται ως τόπος εξορίας. Ας προστεθεί εδώ ότι το νησί κατά την Αρχαιότητα αποτελούσε κέντρο παραγωγής γυναικείων χιτώνων από νήμα λινοκαλάμης, που καλλιεργούνταν στο νησί και αποκαλούνταν Άμοργος.

Βυζαντινή περίοδος και Νεότεροι χρόνοι

Για τα Βυζαντινά χρόνια δεν έχουμε πολλές πληροφορίες, εκτός από το ότι το νησί ανήκε στο θέμα του Αιγαίου. Η μονή της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας, επιβλητική και χτισμένη στην απόκρημνη πλαγιά του όρους Προφήτης Ηλίας τον 11ο αιώνα, αποτελεί το πιο σημαντικό μνημείο αυτής της περιόδου και έναν από τους ομορφότερους χώρους της Αμοργού. Η επόμενη περίοδος θεωρείται αρκετά ταραγμένη, καθώς η Αμοργός αποτελεί επίκεντρο μακροχρόνιων και διαδοχικών πειρατικών δραστηριοτήτων, με συνέπεια την ερήμωση των παράκτιων οικισμών και τη μεταφορά του πληθυσμού σε οικισμούς-φρούρια του εσωτερικού. Το 1309 προσχωρεί στο λατινικό δουκάτο του Αιγαίου και έτσι εγκαινιάζεται μία νέα περίοδος διεκδικήσεων μεταξύ των Βενετών ευγενών αρχικά, και μεταξύ Καταλανών και Οθωμανών στη συνέχεια ως το 1537, οπότε ο Χαϊρεντίν Μπαρμπαρόσα καταλαμβάνει το νησί. Η οθωμανική κατάκτηση θέτει τέλος στη μακρά περίοδο αστάθειας· χάρη στα οικονομικά και πολιτικά προνόμια που παραχωρήθηκαν από το σουλτάνο η Αμοργός μετατρέπεται σε αναπτυγμένο λιμάνι του αιγαιακού χώρου. Συμμετέχει ενεργά στην Επανάσταση του 1821 με τη ναυτική της δύναμη, ενώ μετά την ανάληψη της διακυβέρνησης από τον Καποδίστρια, στο πλαίσιο του προγράμματος οργάνωσης και αναβάθμισης της Παιδείας, στο νησί ιδρύεται αλληλοδιδακτικό σχολείο. Κατά το 19ο αιώνα η μετανάστευση πολλών κατοίκων της Αμοργού στην Αθήνα, όπου συμβάλλουν στην ανοικοδόμηση της νέας πρωτεύουσας, έχει αποτέλεσμα την εγκατάλειψη του νησιού. Έτσι, επί δικτατορίας Μεταξά (δεκαετία 1930) το νησί αποτελεί ιδανικό τόπο εξορίας. Στο πλαίσιο της κατοχής των ελληνικών εδαφών από τις Δυνάμεις του Άξονα, η Αμοργός εντάσσεται αρχικά (1941) στην ιταλική διοίκηση, ενώ μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας (1943) το νησί γνωρίζει τη γερμανική κατοχή ως την απελευθέρωσή του το 1944.

ΑΜΟΡΓΟΣ
Συγγραφή : Τσώνος Κωνσταντίνος , Κεφαλά Κωνσταντία , Καρβώνης Παύλος , Βαξεβάνης Γιάννης (9/6/2006)
Για παραπομπή: Τσώνος Κωνσταντίνος, Κεφαλά Κωνσταντία, Καρβώνης Παύλος, Βαξεβάνης Γιάννης, «Αμοργός», 2006,
Πολιτιστική Πύλη του Αρχιπελάγους του Αιγαίου

Παναγία Η Χοζοβιώτισσα

By

amorgos

– Μαΐου 27, 2011Καταχωρήθηκε σε: Αξιοθέατα

Δε θάχει ακόμα φέξει, όταν τα βήματα μας ηχούν ξερά πάνω στο πλακόστρωτο. Η Χώρα, βυθισμένη σε βαθύ ύπνο, μας συναρπάζει τώρα περισσότερο ίσως από ποτέ, με τη σκοταδιασμένη της όψη, την αληθινά μεσαιωνική. Μυρωδιά γιασεμιού… Που και που τ’ αναμμένο καντήλι κάποιας εκκλησιάς τρεμοπαίζει στην ασέληνη νυχτιά…

Περνούμε βιαστικά την Εμπροστιάδα. Στην έξο­δο, κοντοστεκόμαστε για λίγο… Αφουγκραζόμαστε την απόλυτη σιωπή! Ο Φωτοδότης, άγρυπνος φρουρός της Χώρας, μας κοιτάζει από μακριά, αυστηρός, αθέατος πίσω από τις πυκνές φυλλωσιές του μετοχιού.
Πάνω που φτάνουμε στον Καλογερικό, πήρε να χαράζει… Ο ορίζοντας, κατακόκκινος ίσια στην ανατολή, αφήνει να ξεχωρίζει κιόλας το Βιόκαστρο, καταμεσής της θάλασσας, απέναντι από τα «γκρεμά». Το μονοπάτι φαίνεται πια καθαρά.
Σαν αστραπή έρχονται στο νού οι θρύλοι του Καλογερικού… Οι σκιές των αερικών που τολμούν να περιπλανώνται στον παλιό Δαιμονότοπο και να φανερώνονται ακόμα,
στο «μπροβάλλισμα» του μονοπατιού, σ’ όσους δε διστάζουν να νυχτοπερπατούν σ’ αυτά τα μέρη… Ανατριχίλα.
Ξημέρωσε. Το μονοπάτι, σε λιγότε­ρο από ‘να τέταρτο, μας έχει κατεβά­σει χαμηλά στο γκρεμό. Τα κύματα στα βράχια ακούγονται, σα να σκάνε δίπλα μας. Πλησιάζουμε με δέος την αυλόπορτα με το σταυρό, και μπαί­νουμε…
Οι τρομεροί βράχοι που περιζώνουν το Μοναστήρι, θαρρείς ότι έχουν πυρακτωθεί μεσ’ τη φλόγα του ήλιου που ανατέλλει!

«Ἐπειδὴ γὰρ τὸ παρὰ τὴν  νῆσον ταύτην χωρίον ἐν ὧ τά  νῦν τὸ ἱερὸν τοῦτο καὶ σεπτὸν μοναστήριον ἐγκαθίδρυται, δαιμόνων τὸ πρότερον καταγώγιον καὶ διὰ τοῦτο παρὰ τοῖς ἐγχωρίοις καλούμενον «Δαιμονότοπος»,ἄβατος παντελῶς, δι’ ἀποκαλύψεως θείας τῶν ἐκεῖ πρῶτον ἀφικομένων ἀλλαχόθεν σεβασμίων ἐκείνων γερόντων καὶ βασιλικὴ θεία χάριτι καὶ ἐπιμελεία τοῦ μακαρίου καὶ ἀοιδίμου βασιλέως κυροῦ Ἀλεξίου τοῦ Μεγάλου Κομνηνοῦ ἀνηγέρθη ἒκ βάθρων καὶ ἀπηρτίσθη εἰς μοναστήριον βασιλικῶς τε καὶ μεγαλοπρεπῶς.»

Με τούτα τα λόγια που καταγράφηκαν σε σιγίλλιο* του 1583, ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιερεμίας Β’ ο Τρανός, επιχείρησε ν’ αποδώσει σε γραπτό λόγο, το δέος ψυχής και το αισθητικό μεγαλείο που η θέαση της Χοζοβιώτισσας προκαλεί στον εμβρόντητο επισκέπτη. Μα αυτός,ανυποψίαστος για την ώρα, δε φαντάζεται ότι το μέγα μνημείο που χίλια χρόνια κρέμεται στο κενό, γαντζωμένο στων «φτερών» του Προφήτη Ηλία τις σχισμάδες, το προστατεύει με περισσή στοργή ολάκερη η Αμοργός, με όλες τις φυσικές και υπερβατικές της δυνάμεις!
Το σκαλωτό λιθόστρωτο που ανεβάζει στο Μοναστήρι, σμιλεμένο κυριολεκτικά πάνω στο γκρεμό, αφήνει ενα τεράστιο οπτικό πεδίο ελεύθερο προς την ανοιχτή θάλασσα. Από την άλλη μεριά τα αιχμηρά πελώρια βράχια, σε πολλά σημεία της ανηφορικής διαδρομής,»κλείνουν» τον ουρανό πάνω απ’ τα κεφάλια μας, γέρνοντας απειλητικά προς το κενό.

Κοντοζυγώνοντας στο κτίριο της Μονής των Σκαλών,βιώνουμε σιγά σιγά την σχέση αμοιβαιότητας και εναρμόνισης του οικοδομήματος με το τοπίο. Από αρχιτεκτονική ματιά, η Μονή στο σύνολο της είναι το προϊόν θαυμαστής υιοθέτησης του ύφους και της μορφής του περιβάλλοντα χώρου. Μόνη διαφοροποίηση φαίνεται να υπάρχει στη χρήση του ασβέστη, με μια λευκότητα απαστράπτουσα στον εκτυφλωτικό ήλιο των Κυκλάδων.Μια λευκότητα χαρακτηριστική, πολυεδρική, δηλωτική της ανθρώπινης παρουσίας στον χώρο, και συνάμα της ιδιότυπης λατρευτικής λειτουργίας του.
Με τις σκέψεις αυτές θα διαβούμε τη χαμηλή θύρα εισόδου (με το μεταβυζαντινό μαρμαρόγλυπτο  περιθύρωμα) που «στέφεται» από το παλαιότερο ενετικό τόξο του 15ου αι. Κοντά μας είναι τώρα οι μοναχοί, ευπροσήγοροι, πρόθυμοι για φιλοξενία και ξενάγηση στον ιερό χώρο. Είναι απίστευτο το πώς σ’ ένα τέτοιο κτίριο, μεγίστου πλάτους μόλις 5 μέτρων, και οκτώ ορόφους κατά μεγάλο μέρος λαξευμένους σε βράχο, είναι δυνατό να υπάρχει ένα μακραίωνης διάρκει­ας, πλήρες συγκρότημα μοναστικών εγκαταστάσεων: από τα πολυάριθμα κελιά, μέχρι τις στέρνες του βρόχινου νερού, τους φούρνους, τα μαγερειά, τα πατητήρια, τα κελάρια για το λάδι και το κρασί… Και βέβαια, την τρά­πεζα, τη μικρή σάλα υποδοχής, το ανεκτίμητης αξίας Σκευοφυλάκιο! Πολυάριθμες στενές σκάλες, συνεχόμενες ή σε πλήρη αλ­ληλουχία με τον φυσικό βράχο, δημι­ουργούν ένα λαβυρινθώδες σύστημα μετάβασης από το ένα επίπεδο στο άλλο, από τα παλαιότερα βυζαντινής περιόδου τμήματα της Μονής στα νεώτερα, με τα ενετικά και μετα­βυζαντινά στοιχεία (οι βυζαντινές καμάρες αλληλοδιαδέχονται τα οξυκόρυφα τόξα ή ανακαινιστικά υπέρθυρα με επιγραφές 1632,1668…)

Η μικρή, χτισμένη στο βράχο εκκλησιά, συνιστά, από κοινού με τις σκήτες των πρώτων μοναχών του 9ου αι. (σπηλαιώδη κοιλώματα που αργό­τερα μετατράπηκαν σε κελιά) την πρώτη ανθρώπινη επέμβαση στο χώρο της μετέπειτα Μονής. Δεσπό­ζει, στο ψηλότερο σημείο του Μοναστηρίου. Απ’ την ώρα που θα πρωτομπούμε στην εκκλησιά, εκείνη μας ταξιδεύει στο χρόνο. Ξεχωρίζουν οι δύο βυζαντινές εικόνες της Χοζοβιώτισσας, η ιστορική «Κυρία η Χοζηβίτισσα» (στο προσκυνητάρι) και η γνωστή ως «Κτητόρισσα» ή «Παναγία η Μαυρομάτα» (στο τέμπλο). Επίσης, τα έργα κρητικής σχολής «Παναγία η Πορταΐτισσα», γνωστή και σαν «Θεοτοκιό» (15ος αι.) από το Άγιο Όρος, και η «Δέηση του Γενναδίου» (1619), σπάνιο τεκμήριο αδελφοποίησης και ανταλλαγών μοναχών μεταξύ των Μονών Χοζοβιώτισσας και Πάτμου κατά τον 17ο αι. (εικονίζει θαυματουργή διάσωση πλοίου). Σε ασημέ­νιο εξαπτέρυγο του 1652, αναγράφε­ται το όνομα του ιδρυτή της Μονής Αλεξίου Κομνηνού. Εδώ σώζεται και η σμίλη του πρωτομάστορα, που ήταν καρφωμένη σε θέση, κατά την παρά­δοση υποδεδειγμένη από την Πα­ναγία για την κτίση της Μονής.

Τους πολιτιστικούς θησαυρούς που φυλάσ­σονται στο Μοναστήρι, συμπληρώνουν τα πλούσια σε αριθμό και είδος κειμήλια του Σκευοφυλακίου. Στον κατάλληλα διαμορφω­μένο (χάρις στις φι­λότιμες προσπάθειες των μοναχών, του ηγουμένου και της Λ. Μαραγκού) εκθεσιακό χώρο της Μονής, παρουσιά­ζονται βυζαντινοί κώδικες και μετα­βυζαντινά χειρόγρα­φα σε περγαμηνή, χαρτί και μεμβράνη (10ου έως και 18ου αι.), ορισμένα από τα οποία φέρουν λαμπρές μικρογρα­φίες, σιγίλλια των οικουμενικών πα­τριαρχών Ιερεμίου Β’ και Γαβριήλ, εκ­κλησιαστικά κεντή­ματα, ενεπίγραφα αργυρά σκεύη, άμ­φια αρχιερέων κ.ά.
Πρίν αποχαιρετήσουμε τους μοναχούς, τους τελευταίους, ακούραστους συνεχιστές της πορείας της Χοζοβιώτισσας μέσα στο χρόνο, θα σταθούμε για κάμποση ώρα σ’ ένα από
κείνα τα «υπερκόσμια μπαλκόνια» της Μονής, τα ολάνοιχτα στο θαλάσσιο ορίζοντα… Εκεί, θα νοιώσουμε ώριμη πια μέσα μας την πεποίθηση ότι το θείο, ως εκστασιακή εμπειρία, «φωλιάζει» σε τόπους κατ’ εξοχή σαν τη Χοζοβιώτισσα… Όπου η αίσθηση της απεραντοσύνης του πόντου είναι τόσο ζωντανή, ώστε αντικατοπτρίζει πιστά, μέσ’από το αιγαιοπελαγίτικο φως, την απεραντοσύνη της Οικουμένης…

Οικισμός του Ασφοντυλίτη στην Αμοργό

By

Cyclades

– Ιουλίου 3, 2011Καταχωρήθηκε σε: Αξιοθέατα, Αρχιτεκτονική

Το ονειρικό σύμπλεγμα του Ασφοντυλίτη ανακαλύπτει ο αφοσιωμένος περιπατητής μόλις κατηφορίσει, το παλιό μονοπάτι της διαδρομής από την Αιγιάλη προς το Μοναστήρι και τη Χώρα, τη Μεγάλη Στράτα, στο ύψος της Όξω Μεριάς (υψόμετρο 340μ). Εκεί σταματάει η επίπονη ανηφορική διαδρομή, που από τον Ποταμό και τον Άγιο Μάμα έφερνε τους οικιστές του στα γαλήνια αυτά υψίπεδα του ορεινού όγκου της Aιγιάλης ( υψόμετρο 260μ), για να παραμείνουν περισσότερους από έξη μήνες κάθε χρόνο. Καθώς το παραδοσιακό αγροτικό έτος είχε μόνο δύο εποχές, το καλοκαίρι και το χειμώνα, η ζωή στον οικισμό αρχινούσε μετά το πανηγύρι του Αη Γιώργη στα τέλη Απριλίου, τότε που οι βοσκοί άφηναν τις στάνες και οδηγούσαν τα κοπάδια τους στα ορεινά βοσκοτόπια. Συχνή ήταν η αναχώρηση των γεωργών ακόμα και από τα μέσα Μαρτίου, όταν η λιτανεία της χελιδόνας προήγγελλε το τέλος του χειμώνα. Τότε οι οικογένειες χωρίζονταν ακόμα και στη μεγάλη γιορτή του Πάσχα. Ήταν σκληρή η ζωή στον Ασφοντυλίτη, με μια μορφή ασκητική που αντάμωνε τη βαθύτερη ουσία του ιερού σ΄ αυτόν τον τόπο. Η θέση του έχει τις ρίζες της βαθειά στην ιστορία, με σημαντική παρουσία στην πρωτοκυκλαδική εποχή αλλά και στους ιστορικούς χρόνους, όπως μαρτυράνε ευρήματα αλλά και τα ερείπια του ελληνιστικού πύργου στην Όξω Μεριά, λίγο πριν τη στροφή για τα Χάλαρα. Το όνομα του Ασφοντυλίτη δεν εντοπίζεται σε γραπτές πηγές, για την ίδια όμως περιοχή απαντώνται τα τοπωνύμια Ασφοντιλίδι και Ασφοντιλίτης. Μπορεί εύκολα όμως να υποθέσει κανείς ότι το όνομά του ο οικισμός το πήρε από τους ασφοδέλους που σχημάτιζαν χαλί στρωμένο την εποχή που υποδέχονταν τους εποχιακούς του κατοίκους.
Πρόκειται για έναν εξαιρετικού τύπου οικιστικό σχηματισμό της αγροτικής υπαίθρου, που διασώζεται άθικτος ως προς τα κτίσματα και τη δομή του, ανάγοντας την απαρχή του στους πρώιμους ιστορικούς χρόνους, συνυφασμένος με την τεχνική των ξερολιθικών κατασκευών που διαμόρφωναν στο νησί τους «κρημνώδεις αγρούς» με τα «χτιά» ή τα «οχτία», αληθινά αρχιτεκτονικά μνημεία, ενδείξεις προωθημένων γνώσεων τοπογραφίας και αξιοποίησης του φυσικού τοπίου, τεχνικής διαμόρφωσης των κατωφερών επιφανειών σε βαθμίδες καλλιέργειας, κατάλληλης οικοδομικής χρήσης της πέτρας και ελέγχου των υδρολογικών δεδομένων.
Οι αγροικίες του Ασφοντυλίτη δεν είναι απλά, μοναχικά κτίσματα. Η κάθε μια από αυτές αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύνολο που περιγράφεται σαφώς από τα γειτονικά του και αρθρώνεται αυτοτελώς πάνω στον κεντρικό δρόμο που ελίσσεται συνδέοντας όλες τις ιδιοκτησίες μεταξύ τους στον οικισμό. Συχνά η κάθε ιδιοκτησία διατηρεί τμήματα εκατέρωθεν αυτού του κεντρικού δρόμου, ενώ οι ευρισκόμενες στον εξωτερικό περίγυρο του οικισμού, διατηρούν και άλλες αδιέξοδες «διαδρομές» με δρομίσκους που συνδέουν συνοδευτικά αγροτικά ή κτηνοτροφικά καταφύγια που πλαισιώνουν την κατοικία.
Ο τύπος των αγροτικών συνοικισμών είναι ευρύτατα διαδεδομένος στην Κάτω Μεριά, το νότιο πεδινό τμήμα της Αμοργού, φέρνοντας μέχρι τις μέρες μας τα ίχνη μιας πανάρχαιας αγροτικής κατοίκησης, που συνιστούσε η διαμόρφωση θυλάκων στο κέντρο ευρύτερων παραγωγικών περιοχών, στο πλαίσιο μιας φεουδαρχικής διαχείρισης του χώρου.
Ο τύπος αυτός οίκησης δεν απέκτησε ποτέ ολοκληρωμένη αστική μορφή , δεν αποτέλεσε οικισμούς αλλά τόπους κατοίκησης. Είχε σημασία και λειτουργούσε σε ενεστώτα χρόνο, καλύπτοντας τις βασικές ανάγκες στέγασης, προστασίας και αποθήκευσης των οικιστών του, χωρίς να προχωράει σε διαμόρφωση σημαντικών κοινόχρηστων χώρων στα όρια της περιοχής του.
Ο Ασφοντυλίτης αποτελεί τον μεγαλύτερο αγροτικό συνοικισμό της Αμοργού που όμως βρίσκεται στο βόρειο ορεινό διαμέρισμα της Aιγιάλης και ο οποίος λόγω μεγέθους οικιστών –που προήλθαν από την ικανή έκταση της καλλιεργήσιμης γης που διέθετε- και της μεγάλης απόστασης από τα γενέθλια χωριά του -2,5 ώρες δύσβατου ορεινού δρόμου από το πλησιέστερο-, διαμόρφωσε δομές που απηχούν τη δημιουργία ενός συνεκτικού πλέγματος αστικού τύπου. Στον Ασφοντυλίτη διακρίνουμε περιοχές δημόσιου χώρου που αναπτύχθηκαν σοφά σε στρατηγικά σημεία του, εκμεταλλευόμενες τόσο τη μορφολογία και τις κλίσεις του εδάφους, όσο και τη σχέση τους με τον κύριο άξονα επικοινωνίας που περνούσε από εκεί και τον συνέδεε με τα άλλα χωριά.
Περιφερειακά σε αυτό το κέντρο- πλατεία, όπου φιγουράριζαν τα μεγαλόπρεπα πηγάδια του οικισμού, που υποδέχονταν τους περαστικούς αλλά και ενίσχυαν την κοινωνική επαφή των κατοίκων του, οι Γιαλίτες τοποθέτησαν την δισυπόστατη εκκλησία των αγίων Νικολάου & Γεωργίου, προστατεύοντας ένα εσωτερικό δικό τους κέντρο, που είχε σχέση με ψυχική ενδυνάμωση και την παρηγοριά των ξωμάχων του οικισμού.
…»Ως προς το θρησκευτικό αίσθημα οι κάτοικοι εν γένει των νήσων υπερτερούσι τους των ηπειρωτικών χωρών της Ελλάδος. Μεμονωμένοι επί των νησιωτικών βράχων, ωσεί εν εξορία, πόρρω των ομοεθνών και ηναγκασμένοι ως εκ της φύσεως των τόπων εις την γεωργίαν και την ναυτιλίαν, ουδένα έτερον έχουσιν ηθικό περισπασμόν ή την θρησκείαν. Πάσαι δε αι προς τέρψιν πανηγύρεις αυτών είναι συνδεδεμέναι αναποσπάστως προς μία θρησκευτική τελετήν….» σημειώνει ο Αντώνιος Μηλιαράκης το 1884 και καταδεικνύει τη σημαντικότητα της εκκλησία ς του Αη Νικόλα, του μόνου ασβεστωμένου κτίσματος στον οικισμό. Σημαντικό είναι επίσης να παρατηρήσουμε ότι σοβατισμένο ήταν μόνο το κτήριο της εκκλησίας, αφήνοντάς σοφά να την περιτριγυρίσει ο ξερολιθικός τοίχος της μάντρας της αυλής, κρατώντας έτσι σοφά την κλίμακα του μοναδικού που εισήγαγε η κεντρική αυτή λειτουργία στο τοπίο του Ασφοντυλίτη.
Η ισορροπία αυτή θρυμματίσθηκε από την σχετικά πρόσφατη αλλά ιστορικά ανυπεράσπιστη «αποκατάσταση» του αύλειου χώρου με τον ασβεστωμένο καινούργιο τοίχο, που μοιάζει σαν να ψήλωσε ξαφνικά και έπνιξε την εκκλησία του, ύστερα από αιώνες ιδιαίτερης σχέσης που είχαν κρατήσει μεταξύ τους.
Είναι πραγματικά τόσο εύθραυστες οι ισορροπίες που διατηρούν τα μοναδικά αυτά τοπία που έφτασαν άθικτα μέχρι τις μέρες μας, έτσι που να χρειάζεται να κρατάμε ακόμα και την αναπνοή μας για να μη διαταράξουμε την αρμονία και τη σοφή οικονομία που διέπει τη δομή και την εσωτερική τους ακεραιότητα.
Στον Ασφοντυλίτη διασώζονται αλώβητες οι τυπολογίες του αρχαίου ελληνικού οίκου, όπως έχουν εξελιχθεί στην περίπτωση της αγροτικής εγκατοίκησης. Ο τύπος του περίκλειστου μεγάρου στην περίπτωση των αγροτικών κατοικιών περιλαμβάνει σε ένα αυτόνομο, αυτοτελές σύνολο με υψηλό περίβολο, τη συστοιχία των βοηθητικών κτισμάτων για την υποστήριξη της αγροτικής παραγωγής και κτηνοτροφίας, που διαθέτουν σαφώς μικρότερη κλίμακα από το κεντρικό κτίσμα της κατοικίας, όλα διατεταγμένα γύρω από μια πλακόστρωτη, με μαρμάρινες πλάκες, κεντρική αυλή. Η περιορισμένη επιφάνεια για κάθε ιδιοκτησία έχει δώσει υπέροχες λύσεις στη συνάντηση λειτουργικών αναγκών και τοπίου σε αυτές τις μοναδικές πλακόστρωτες αυλές, που ανάγουν τα δεδομένα της κάθε περίπτωσης κατοικίας σε μορφολογικό υπόδειγμα διαμόρφωσης υπαίθριου χώρου.
Διαφοροποιήσεις εντοπίζονται, όπως και στο εσωτερικό οδικό πλέγμα κυκλοφορίας του οικισμού και στη διαμόρφωση του περίκλειστου τύπου οίκησης, σε ιδιοκτησίες που βρίσκονται στην περίμετρο του οικισμού. Εκεί η απουσία γειτονικών κτισμάτων επιτρέπει τη διερεύνηση τύπων υπαίθριου και ημιυπαίθριου λειτουργικού χώρου με την εισαγωγή χρήσεων , ο χειρισμός των οποίων φθάνει στα όρια της μνημειακής σύνθεσης, όπως το διαβατικό με το φούρνο και τους πάγκους στην αγροικία του Νικόλα Θηραίου στο βόρειο όριο του οικισμού.
Το κύριο κτίσμα κάθε συγκροτήματος αποτελεί το κτήριο της κατοικίας, η εσωτερική διάρθρωση της οποίας στα μεν μεγαλύτερα κονάκια που διαθέτουν δίχωρες θολωτές σάλες με μεσαίο λίθινο τόξο, ακολουθεί τη διάρθρωση των παραδοσιακών οικιών του νησιού, όπου ο χώρος του ύπνου έχει μια εσωτερική κατακόρυφη διαμόρφωση με ξύλινο δάπεδο, όπου στο υψηλότερο επίπεδο τοποθετείται η κλίνη ενώ στο υποκείμενο τμήμα αποθηκεύεται η σοδειά. Καθέτως ο χώρος αυτός επίσης διαχωρίζεται με ξύλινο χώρισμα που διαθέτει και πόρτα χρησιμοποιούμενο σαν γενική αποθήκη του σπιτιού.
Στα μικρότερα συγκροτήματα, η διαμόρφωση της κατοικίας είναι ακόμα πιο αυθεντική και παραπέμπει στην αρχαϊκή λειτουργία του κελύφους – καλύμματος προστασίας- από τα στοιχεία της φύσης. Είναι δίχωρη με εισαγωγικό χώρο αυτό της εστίας και του καθημερινού, ο οποίος διαθέτει μικρά ανοίγματα για φωτισμό και αερισμό και λειτουργικές κόγχες στα ανακουφιστικά σημεία δομής των πέτρινων τοίχων του. Από τον χώρο αυτό εισέρχεται κανείς στο άδυτο της κατοικίας που είναι ο χώρος του ύπνου, με κτιστό πέτρινο πεζούλι για κρεβάτι και παντελώς σκοτεινό.
Ο μύθος λέει ότι κυκλαδίτες ήταν οι πρώτοι γλύπτες των μεγάλων όρθιων αγαλμάτων στον ελληνικό κόσμο – μαρμάρινα αγάλματα νεαρών ανδρών και γυναικών –- οι κούροι και οι κόρες- με ιδιαίτερο χαρακτηριστικό τους το στοιχειωμένο αρχαϊκό μειδίαμα και την πλεξίδα των μαλλιών στους ώμους. Έτσι όπως περιγράφεται ακριβώς στον Πύθιο Ύμνο ο Απόλλωνας: Μοιάζει με τη νεότητα – θαλερός και δυνατός στο πρώτο του άνθισμα- με τα μαλλιά απλωμένα απά στους ώμους.
Σκηνική και καλλιτεχνική τελειότητα υψηλού επιπέδου διαθέτει και ο συγκεκριμένος οικισμός του Ασφοντυλίτη, σμιλεμένος από τους ίδιους μάστορες της σχολής των μεγάλων έργων του κυκλαδικού πολιτισμού. Είναι μια δημιουργία με αμιγή χρήση της ξερολιθιάς σε όλες τις κατασκευές της, που εξ αιτίας αυτού του γεγονότος παρουσιάζει ιδιαίτερο μορφολογικό και κατασκευαστικό ενδιαφέρον και σε συνδυασμό με την ιστορικότητα και την υψηλή αξία του φυσικού περιβάλλοντος που το περιβάλλει, αναγορεύεται σε μνημείο.
Η παράδοση των ξερολιθικών αγροτικών κτισμάτων έχει αρχίσει πρόσφατα να συγκεντρώνει το ενδιαφέρον διεθνών οργανισμών και πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στο πλαίσιο της μελέτης και έρευνας των πρακτικών της δομής, των κατασκευών και της οργάνωσης του κοινωνικού χώρου στο πλαίσιο συνειδητοποίησης της κοινής πολιτιστικής κληρονομιάς της Μεσογείου με την εγγύς ανατολή. Αθροίσματα αγροικιών ξερολιθικής κατασκευής εντοπίζονται σε όλη τη λεκάνη της Μεσογείου από τη Γαλλία, την Πορτογαλία και την Ισπανία, τη Σαρδηνία, τη Σικελία και την Ελλάδα, έως τις περιοχές της Μικρός Ασίας, της Παλαιστίνης και της Συρίας μέχρι τον Ευφράτη.
Στο μέτρο αυτής της καταγραφής, ο Ασφοντυλίτης, στο σταυροδρόμι της Μεσογείου αποτελεί ένα μοναδικό σημείο πολιτιστικής αναφοράς με παγκόσμια σημασία.

Βιβιάννα Α Μεταλληνού
Αρχιτέκτων, Ιστορικός Περιβάλλοντος

Πηγή Προσωπικό Ιστολόγιο Β.Α.Μεταλληνού

Μνημείο σε…Απέραντο Γαλάζιο

By

Cyclades

– Ιουλίου 10, 2012Καταχωρήθηκε σε: Αξιοθέατα, Νέα

ΘΥΜΙΟΣ ΚΑΚΟΣ: thikakos@gmail.com
ΦΩTOΓΡAΦIΕΣ: ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΕΤΣΗΣ www.george.detsis.phasma2.com

Η Μονή της Χοζοβιώτισσας, ένα σύμβολο για την Ορθοδοξία, ενδέχεται σε λίγα χρόνια να αποτελεί και μνημείο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Κι αυτό χάρη στον Ιταλό αρχιτέκτονα Tζόρτζιο Μαρτίνο, που αγάπησε το νησί και επιχειρεί να βάλει τη Μονή στην περίφημη λίστα της Ουνέσκο. Μαζί με τους Τζοβάνι Περότι και Δημήτρη Πικιώνη, είναι οι τρεις που φροντίζουν για τον φάκελο της σχετικής υποψηφιότητας.

Θαυμασμό και δέος προκαλεί η Μονή της Παναγίας της Χοζοβιώτισσας που ξεπροβάλλει, θαρρείς, μέσα από τα απόκρημνα βράχια, στη νότια πλευρά της Αμοργού, αγναντεύοντας από 300 μέτρα υψόμετρο το απέραντο γαλάζιο του Αιγαίου. Τι εκπλήσσει άραγε περισσότερο; Η ομορφιά του αρχιτεκτονήματος που όμοιό του δεν υπάρχει πουθενά ή μήπως το κατόρθωμα του κτισίματος στην κάθετη βουνοπλαγιά με τα πενιχρά μέσα που διέθεταν οι άνθρωποι τον 11ο μ.Χ. αιώνα;

Τελικά και τα δύο στάθηκαν καθοριστικοί παράγοντες προκειμένου το μοναστήρι να βρίσκεται σήμερα στο στάδιο αναγνώρισης από την Ουνέσκο, ως ένα από τα Μνημεία Παγκόσμιας Κληρονομιάς. Σύμφωνα με τον καταξιωμένο για το έργο του διεθνή οργανισμό, «τα μνημεία που συγκαταλέγονται στον Κατάλογο της Παγκόσμιας Κληρονομιάς επιλέγονται και εγκρίνονται βάσει της αξίας τους ως τα καλύτερα παραδείγματα της δημιουργικής ευφυΐας του ανθρώπου».

Υπάρχει όμως και κάτι άλλο. Η σπίθα που άναψε τη φλόγα για την επίσημη υποψηφιότητα της Μονής. Ο λόγος για την αγάπη του Ιταλού αρχιτέκτονα Τζόρτζιο Μαρτίνο για την Αμοργό ο οποίος πρωτοεπισκέφθηκε την Ελλάδα πριν από είκοσι χρόνια. «Αμέσως κατάλαβα ότι ήταν το πρώτο, από μια σειρά ταξιδιών στην όμορφη αυτή χώρα. Αγάπησα ιδιαίτερα τις Μικρές Κυκλάδες και επί επτά καλοκαίρια μελετούσα την ιστορία και τις παραδόσεις τους .
Γνωρίζοντας όμως την Αμοργό, ένιωσα μια ιδιαίτερη έλξη. Επέστρεφα ξανά και ξανά, «δέθηκα» με τους ανθρώπους, τα έθιμα, τα μνημεία, τις φυσικές ομορφιές. Έτσι λοιπόν, όταν ο φίλος μου Τζοβάνι Περότι, ο οποίος μου έμαθε ουσιαστικά το νησί, είχε την ιδέα να εξετάσουμε το ενδεχόμενο υποψηφιότητας της Μονής, ενθουσιάστηκα. Ο Τζοβάνι, ο οποίος είναι αρχιτέκτονας και σύμβουλος της Ουνέσκο, αποτελεί μαζί με τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Πικιώνη -εγγονό του μεγάλου αναμορφωτή του αρχιτεκτονικού τοπίου στην Ελλάδα του ’50- και εμένα, την τριμελή επιστημονική επιτροπή που ηγείται του φακέλου της υποψηφιότητας».

Η Μονή της Χοζοβιώτισσας αποτελεί μια από τις παλαιότερες στην Ελλάδα. Η ονομασία της οποίας προέρχεται από το τοπωνύμιο Χοζιβά που βρίσκεται σε περιοχή της Ιεριχούς. Στα χρόνια της Εικονομαχίας, τον 8ο και 9ο αιώνα μ.Χ., ορίζει ρητά η έως σήμερα ζωντανή προφορική διήγηση τη «διά θαλάσσης, με θαυματουργό τρόπο, έλευση της εικόνας της Παναγίας στον ορμίσκο της Αγίας Άννας». Εκεί ακριβώς χτίστηκε το μοναστήρι, το οποίο πήρε τη σημερινή του μορφή στα τέλη του 11ου αιώνα, προκαλώντας από τότε τον θαυμασμό. Το κτίριο εκτείνεται σε μήκος 40 μέτρων, με το πλάτος του να μην ξεπερνά τα 5 μέτρα. Κλίμακες στενές, πέτρινες, κτιστές ή λαξευμένες στον βράχο οδηγούν στους οκτώ «ορόφους» του μοναστηριού. Στο αρχονταρίκι προσφέρεται λουκούμι και παραδοσιακή ψημένη ρακή που φτιάχνει ο δραστήριος πατήρ Σπυρίδων, ηγούμενος της Μονής.

Τρία χρόνια αγωνία
Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται το γεγονός ότι ο φάκελος της υποψηφιότητας παρουσιάστηκε φέτος στο πλαίσιο του διεθνούς συνεδρίου «ΥΠΕΡΙΑ» (www.yperia.gr) που πραγματοποιείται εδώ και δέκα χρόνια στην Αιγιάλη της Αμοργού. Εκεί συναντήσαμε τον κ. Μαρτίνο να κάνει την εισήγηση του μπροστά σε ένα εξειδικευμένο κοινό που απαρτίζονταν από απεσταλμένους έγκριτων ΜΜΕ από όλο τον κόσμο, καθώς και αρχιτέκτονες, καλλιτέχνες, ανθρώπους της διανόησης. Η ένταξη ενός μνημείου στη λίστα της Ουνέσκο, βέβαια, μόνο εύκολη υπόθεση δεν είναι, καθώς τα κριτήρια είναι αυστηρά και κατατίθενται ετησίως δεκάδες προτάσεις. Μέχρι στιγμής 17 ελληνικές υποψηφιότητες έχουν εγκριθεί.

Ποιες είναι όμως οι διαδικασίες του επίπονου αυτού εγχειρήματος, αλλά και οι λεπτομέρειες που κάνουν τη διαφορά; «Έχει ιδιαίτερη σημασία η θέρμη που επιδεικνύουν οι απλοί άνθρωποι της Αμοργού, οι τοπικές και οι εκκλησιαστικές αρχές, που εκτίμησαν από την αρχή τη δουλειά μας καλλιεργώντας πνεύμα συνεργασίας», λέει ο ίδιος, για να συνεχίσει: «Πρέπει να επιχειρηματολογήσουμε σχετικά με -τη μοναδικότητα και την ιδιαιτερότητα- του μνημείου, να καταθέσουμε μελέτη της «παρουσίας» του μοναστηριού σε παρελθόντα και παρόντα χρόνο, σκιαγραφώντας το κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον και πώς αυτό συνδέεται με την τουριστική ανάπτυξη, ενώ επίσης θα πρέπει να θέσουμε και τους κανόνες διαφύλαξης».

Η αγωνία θα διαρκέσει περίπου τρία χρόνια καθώς θα πρέπει να κατατεθεί ο φάκελος στο Υπουργείο Πολιτισμού, στο Διεθνές Συμβούλιο Μνημείων και Τοποθεσιών «ICOMOS» και σε προσεχές παγκόσμιο συνέδριο της Ουνέσκο, ενώ κατόπιν θα σταλεί επιτροπή αξιολόγησης στην Αμοργό. Τι πιθανότητες έχουμε να τα καταφέρουμε; Σύμφωνα με τον Τζόρτζιο Μαρτίνο, «κατά 98% η Ελλάδα θα αποκτήσει άλλο ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς». Όπως και να έχει όμως, εμείς του οφείλουμε ένα μεγάλο ευχαριστώ. Grazie!

«Πρέπει να επιχειρηματολογήσουμε σχετικά με …τη μοναδικότητα και την ιδιαιτερότητα του μνημείου… Κατά 98% η Ελλάδα θα αποκτήσει άλλο ένα ελληνικό μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς»

Πηγή ethnos.gr

inShare

ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ, ΦΑΝΤΑΣΙΑ, ΦΑΝΤΑΣΜΑ

ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΟ, ΦΑΝΤΑΣΙΑ, ΦΑΝΤΑΣΜΑ

Αρχιμ. Ιεροθέου Βλάχου*

ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ

 

   Με το θέμα της φαντασίας, που είναι σπουδαιότατο για την μεταμόρφωση του ανθρώπου και την πορεία του προς την θέωση, έχω ασχοληθεί στα βιβλία μου, ιδιαιτέρως στο βιβλίο μου με τίτλο «Θεραπευτική αγωγή», καθώς επίσης και σε μερικές σελίδες στο άλλο βιβλίο μου «Ψυχική ασθένεια και υγεία». Δεν θέλω, βέβαια, να επανέλθω πάνω στο θέμα αυτό, γιατί πιστεύω ότι αναπτύχθηκε διεξοδικά, αλλά θέλω να υπογραμμίσω μερικά σημεία, τα οποία θε­ωρώ πολύ απαραίτητα για την κατανόηση των θέσεων του κεφαλαίου εκείνου περί φαντασίας.

1) Οι άγιοι Πατέρες που ασχολήθηκαν και έγραψαν για το θέμα αυτό δεν ξεκίνησαν από ψυχoλoγικές έρευνες, ούτε από την προσπάθεια απλώς να ερευνήσουν επιστημονικά τον εσωτερικό κόσμο του ανθρώπου. Άλλωστε ξέρουμε από την διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας ότι οι άγιοι Πατέρες δεν ήταν επιστήμονες του γραφείου, αλλά Ποι­μένες του λαού του Θεού. Και φυσικά είχαν την εμπειρία πως ενεργεί η Χάρη του Θεού μέσα στον άνθρωπο. Με άλλα λόγια οι άγιοι Πατέρες γνώρισαν πολύ καλά την ψυχή, όπως είναι μετά το συνταρακτικό γεγονός της πτώσε­ως, και στην συνέχεια γνώρισαν την ψυχή και όλον τον ε­σωτερικό κόσμο του ανθρώπου, όπως αναγεννάται με την Χάρη του Θεού. Έτσι έκαναν τις παρατηρήσεις τους πάνω στο θέμα της φαντασίας όχι κινούμενοι από ψυχολογικές, επιστημονικές έρευνες, αλλά από την εμπειρία που είχαν και με σκοπό, φυσικά, να καθοδηγήσουν τον λαό του Θεού. Και όταν οι άγιοι Πατέρες χρησιμοποίησαν την ορολογία των φιλοσόφων και επιστημόνων της εποχής εκείνης δεν ταυτίζονταν πέρα για πέρα με τις θεωρίες τους. Γράφει ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς: «Καν τις των Πατέρων τα αυτά τοις έξω φθέγγηται, άλλ’ επί των ρημάτων μόνον επί δε των νοημάτων, πολύ το μεταξύ νουν γαρ ούτοι, κα­τά Παύλον, έχουσι Χριστού, εκείνοι δε, ει μη τι και χεί­ρον, εξ ανθρωπίνης διανοίας φθέγγονται». Το χωρίο αυτό είναι αξιοπρόσεκτο. Δείχνει ότι, καίτοι μερικοί από τους Πατέρες χρησιμοποίησαν κοινή ορολογία με τους φιλο­σόφους, εν τούτοις όμως υπάρχει τεράστια διαφορά μετα­ξύ τους. Οι άγιοι Πατέρες έχουν νουν Χριστού πράγμα το οποίο σημαίνει ότι έχουν την Αποκάλυψη, ενώ οι φιλόσο­φοι μιλούν από την διάνοια και τον δικό τους ανθρώπινο στοχασμό.

Το λέγω αυτό γιατί πρέπει να σημειωθή ότι δεν μπο­ρούμε και σήμερα, μιλώντας για την φαντασία, να εννοούμε ό,τι εννοούν και οι σημερινοί ψυχίατροι που ασχολούνται με το θέμα αυτό. Υπάρχει ομολογουμένως μεγάλη δια­φορά μεταξύ αυτών που έχουν την αγιοπνευματική εμπειρία και αυτών που ασχολούνται ανθρωποκεντρικά με το σο­βαρό θέμα της φαντασίας. Κι αν καμμιά φορά χρησιμο­ποιούμε κοινή ορολογία εν τούτοις εννοούμε διαφορετικά πράγματα. 

Θα ήθελα να υπενθυμίσω τι λέγει ο Αρχιμ. Σωφρόνιος για το θέμα αυτό. Αρχίζοντας να μελετά το θέμα της φαν­τασίας εισαγωγικά τονίζει και τα ακόλουθα: «Κι αυτό το κεφάλαιο της πνευματικής ζωής είναι εξαιρετικά λεπτό και πολύπλοκο και δεν πιστεύουμε πως θα ανταπεξέλθωμε ι­κανοποιητικά. Επειδή βασική τάση μας είναι να εκθέτουμε συγκεκριμένη πείρα, είμαστε υποχρεωμένοι να περιγράψουμε απλά σε γενικές γραμμές τη συνείδηση και τις πα­ραστάσεις, που επικράτησαν σήμερα στους ασκητικούς κύκλους των πατέρων του Άθω και που συμμεριζόταν κι ο ίδιος ο Γέροντας. Αφήνομε κατά μέρος τις θεωρίες της σύγχρονης επιστημονικής ψυχολογίας. Δεν θα κάνουμε σύγ­κριση ούτε κριτική αυτών ή άλλων θεωριών. Σημειώνουμε μόνο πως σε πολλά δεν συμπίπτουν, γιατί οι δυο θεωρίες έχουν σαν βάση διαφορετικές κοσμολογικές και ανθρωπολογικές παραστάσεις».

Έτσι στην ανάπτυξη του θέματος της φαντασίας δεν προσπάθησα να κάνω σύγκριση μεταξύ της διδασκαλίας των αγίων Πατέρων και των συγχρόνων ψυχολόγων γύρω από το θέμα, αλλά να περιγράψω το πως μιλούν οι άγιοι Πατέρες για την φαντασία μέσα από την σύγχρονη πείρα που διασώζεται και διαφυλάσσεται μέσα στην Εκκλησία και βιώνεται από συγχρόνους μοναχούς που είναι εντεταγμένοι μέσα στην θεραπευτική αγωγή της Ορθοδόξου Εκ­κλησίας. Και αυτό είναι απαραίτητο να λεχθή γιατί οι σύγ­χρονοι ψυχολόγοι αναφέρονται περισσότερο στην φαντα­σίωση, γιατί πιστεύουν ότι μόνον αυτή δημιουργεί ψυχoλογικές ανωμαλίες, ενώ οι άγιοι Πατέρες όταν μιλούν για την φαντασία επεκτείνονται και πέρα από αυτήν την ερμη­νεία. Άλλωστε, όπως γνωρίζουμε, οι άγιοι Πατέρες δεν ενδιαφέρονται απλώς για μια ψυχολογική ισορροπία την ο­ποία ενδεχομένως καταργεί η φαντασίωση, αλλά για την θέωση του ανθρώπου, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι για να φθάση εκεί ο άνθρωπος δεν απαλλάσσεται μόνον από την φαντασίωση, αλλά και από αυτήν την ίδια την ενέργεια του φαντάζεσθαι, έστω και σε καλά πράγματα. Γιατί στην διδασκαλία των αγίων Πατέρων βλέπουμε ότι ο νους για να φθάση στην θεωρία του Θεού απαλλάσσεται τελείως από κάθε εικόνα, έστω και καλή, ακόμη δε απαλλάσσεται και από αυτούς τους λογισμούς και τους συλλογισμούς, έστω κι αν είναι καλοί για την εξέλιξη του πολιτισμού και την προσαρμογή μας στον κοινωνικό χώρο.

Γι’ αυτό δεν μπορούμε να μιλούμε την ίδια γλώσσα με τους ψυχιάτρους. Κι αν κάποτε συμπίπτουμε σε μερικές εκφράσεις πρέπει να παρατηρηθή ότι υπάρχει χαώδης δια­φορά στο νόημα κάθε όρου. Πιστεύω δε ότι είναι μεγάλη ασέβεια να προσπαθούμε να ερμηνεύουμε πατερικά κεί­μενα μέσα από την σύγχρονη ψυχολογική ερμηνεία, καθώς επίσης είναι μεγάλη αδικία να θεωρούμε τα ψυχολογικά ως πνευματικά. Όταν μιλούμε για πνευματικά, εννοούμε κυ­ρίως την επενέργεια του Παναγίου Πνεύματος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου. Ο πνευματικός άνθρωπος είναι αυτός στον οποίο κατοικεί το Πανάγιο Πνεύμα, δηλαδή αυ­τός που είναι ναός του Αγίου Πνεύματος. Βέβαια, η ενέργεια του Αγίου Πνεύματος μέσα στην καρδιά του ανθρώπου έχει συνέπειες και στον ψυχολογικό τομέα (στις ανθρώπινες εκδηλώσεις), όπως επίσης και η απουσία του Πα­ναγίου Πνεύματος από την καρδιά του ανθρώπου έχει τρο­μακτικές επιπτώσεις στην όλη προσωπικότητα τού ανθρώπου, στις λεγάμενες ψυχολογικές εκδηλώσεις του, αλλά δεν μπορούν να ταυτισθούν τα ψυχολογικά με τα πνευματικά.

Στην Ορθόδοξη Παράδοση λέμε πως δεν υπάρχει τί­ποτε όμοιο μεταξύ κτιστού και άκτιστου. Είναι μια από τις βασικές διδασκαλίες της Εκκλησίας. Κατά τον ίδιο τρό­πο, δεν υπάρχει καμμιά ομοιότητα μεταξύ των ψυχολογικών (κτιστών) και των πνευματικών (άκτιστων). Μιλώντας για πνευματικά δεν εννοώ αυτό που ο κόσμος ονομάζει, δηλαδή τις εκδηλώσεις και ενέργειες του μυαλού, αλλά την ενέργεια του Αγίου Πνεύματος στην καρδιά του ανθρώπου.

Ο Απόστολος Παύλος γράφει κάτι που νομίζω ισχύει κυρίως στην περίπτωση που μελετάμε. Γράφει στην επιστο­λή προς Κορινθίους: «Ψυχικός δε άνθρωπος ου δέχεται τα του πνεύματος του Θεού μωρία γαρ αυτώ έστι, και ου δύναται γνώναι, ότι πνευματικώς ανακρίνεται, ο δε πνευ­ματικός ανακρίνει μεν πάντα, αυτός δε υπ’ ουδενός ανακρίνεται» (Α' Κορ. β', 14-15). Ψυχικός άνθρωπος είναι ο εστερημένος των ενεργειών του Παναγίου Πνεύματος και πνευματικός άνθρωπος είναι αυτός που δέχεται τις ενέργειες του Αγίου Πνεύματος, αυτός που είναι ναός του Α­γίου Πνεύματος και αυτό φανερώνεται με την νοερά αδιάλειπτη προσευχή. Ο ίδιος Απόστολος μιλώντας για την υιο­θεσία παρουσιάζει τα γνωρίσματα που δείχνουν ότι είμα­στε αληθινά τέκνα Θεού. Γράφει: «ελάβετε Πνεύμα υιοθε­σίας, εν ω κράζομεν αββά ο πατήρ, αυτό το Πνεύμα συμμαρτυρεί τω πνεύματι ημών ότι εσμέν τέκνα Θεού» (Ρωμ. η', 15-16). Αυτό σημαίνει ότι το Άγιον Πνεύμα ενεργεί μέσα στην ψυχή μας και αυτή η ενέργεια εκδηλώνεται με την νοερά προσευχή («κράζομεν αββά ο πατήρ») και αυτό φανερώνει ότι είμαστε τέκνα Θεού. Το ότι αυτή είναι η ερμηνεία τού αποστολικού αυτού χωρίου φαίνεται από έναν επόμενο στίχο της ίδιας επιστολής στον οποίο λέγει: «το γαρ τι προσευξόμεθα καθό δει ουκ οίδαμεν, άλλ’ αυτό το Πνεύμα υπερεντυγχάνει υπέρ ημών στεναγμοίς αλαλήτοις» (Ρωμ. π', 26). Έτσι, λοιπόν, ο πνευματικός άνθρωπος, αυτός που έχει το Άγιον Πνεύμα και στον οποίο ενεργεί η νοερά αδιάλειπτη προσευχή, και που φανερώνει ότι είναι τέκνον Θεού, αυτός δεν ανακρίνεται από κανέναν άνθρω­πο, δηλαδή δεν μπορεί κανείς άνθρωπος του κόσμου να τον εξετάση, να τον ερευνήση, αντίθετα μάλιστα αυτός ε­ρευνά όλους τους ανθρώπους.

Ο άγιος Μακάριος ο Αιγύπτιος, ερμηνεύοντας αυτόν τον αποστολικό λόγο, γράφει: «ο τοιούτος (δηλαδή ο ά­γιος, ο πνευματικός άνθρωπος) πάντας ανθρώπους ανακρίνει κατά το γεγραμμένον, γινώσκει έκαστον πόθεν λαλεί και πού έστηκε και εν ποίοις μέτροις εστίν. Αυτόν δε ουδείς ανθρώπων των εχόντων το πνεύμα του κόσμου γινώσκειν και ανακρίνειν δύναται, ει μη μόνον ο το όμοιον έχων επουράνιον της Θεότητος Πνεύμα γινώσκει τον όμοιον». Κανείς ψυχολόγος που κάνει το έργο του ανθρωποκεντρικά δεν μπορεί να εξετάση τον άγιο άνθρωπο για­τί ο άγιος κινείται πέρα από το δικό του ανθρωποκεντρικό ενδιαφέρον. Αυτό το γράφω γιατί δεν μπορούμε με ψυχoλογικά κριτήρια να ερμηνεύουμε και να διαβάζουμε τα έργα των Θεουμένων. Και είναι μεγάλη αδικία όταν προσπαθούμε με κριτήρια ψυχολογικά και μάλιστα της σημερινής ανθρωποκεντρικής ψυχολογίας να εξετάσουμε και να ερμηνεύσουμε την διδασκαλία των αγίων Πατέρων της Εκκλησίας. Γι’ αυτό και πάλι υπογραμμίζω ότι γράφοντας για την φαντα­σία και γενικά για το μεγάλο θέμα της Ορθοδόξου Ψυχο­θεραπείας δεν έκανα καμμιά σύγκριση και σύγχυση της θε­όπνευστου διδασκαλίας των αγίων Πατέρων με τα πορίσμα­τα της συγχρόνου ανθρωποκεντρικής ψυχολογίας.

Άλλωστε, αν η σημερινή ψυχολογία ερευνήση τις θε­ωρίες που έχουν οι άγιοι θα τους παρουσιάση ψυχασθενείς, ως πάσχοντας από φαντασία. Και όμως είναι δεδομέ­νο ότι όταν οι άγιοι φθάνουν στην θεωρία του Θεού, των αγγέλων και άλλων αγίων, αυτό γίνεται γιατί προηγήθηκε κάθαρση της καρδιάς, και ο νους απηλλάγη από κάθε εί­δους φαντασία και από κάθε είδους εικόνα. Έβλεπαν δια της θεώσεως «ξένον θέαμα, ξένον άκουσμα», χωρίς να υπάρχη η ενέργεια τού φαντάζεσθαι.

2) Μιλώντας άκόμη για την φαντασία πρέπει να δούμε δυο βασικά χωρία των αγίων Πατέρων. Το ένα είναι τού Αγίου Ιωάννου τού Δαμασκηνού και το άλλο του Αγίου Μαξίμου τού Ομολογητού.

Ο άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός σε ένα πολύ ευσύνοπτο χωρίο κάνει διάκριση μεταξύ φανταστικού, φανταστού, φαντασίας και φαντάσματος. Γράφει χαρακτηριστικά: «Φαν­ταστικόν έστι δύναμις της άλογου ψυχής δια των αισθητη­ρίων ενεργούσα, ήτις λέγεται αίσθησις. Φανταστόν δε και αισθητόν το τη φαντασία και τη αισθήσει υποπίπτον ως όρασις μεν αυτή η οπτική δύναμις, ορατόν δε το υποπί πτον τη οράσει, λίθος τυχόν ή τι των τοιούτων. Φαντασία δε έστι πάθος της άλογου ψυχής υπό φανταστού τίνος γι­νόμενον, φάντασμα δε πάθος διάκενον εν τοις αλόγοις της ψυχής απ’ ουδενός φανταστού γινόμενον. Όργανον δε του φανταστικού η εμπρόσθιος κοιλία του εγκεφάλου».

Στο χωρίο αυτό φαίνεται ότι το φανταστικό είναι η δύ­ναμη της άλογου ψυχής που ενεργεί δια των αισθητηρίων, πράγμα το οποίο σημαίνει ότι το φανταστικό ενεργεί όταν ενεργούν τα αισθητήρια όργανα. Φανταστό δε είναι αυτό που υποπίπτει στην φαντασία και την αίσθηση, πράγμα το οποίο λέγεται και αισθητό. Φαντασία είναι το πάθος της άλογου ψυχής που ενεργείται από κάποιο φανταστό. Και φάντασμα είναι εκείνο που δεν προξενείται από κανένα φανταστό. Ώστε, λοιπόν, υπάρχει το όργανο που λέγεται φανταστικό, που είναι δύναμη της άλογου ψυχής, το φαν­ταστό, που υποπίπτει στο φανταστικό, η φαντασία που συν­δέεται με τις αισθήσεις και το φάντασμα που δημιουργείται στο φανταστικό χωρίς να υπάρχη συμμετοχή των αισθη­τηρίων οργάνων.

Ο άγιος Μάξιμος ο Ομολογητής γράφει για το θέμα της φαντασίας: «Ούτε τη σαρκί κατ’ αρχάς συνεκτίσθη η ήδονή και η οδύνη· ούτε τη ψυχή η λήθη και η άγνοια· ού­τε τω νω το τυπούσθαι και μετατυπούσθαι τοις είδεσι των γεγονότων τούτων γαρ η παράβασις εξήρε την γένεσιν. Ο τοίνυν της σαρκός εξελών την ηδονήν και την οδύνην, την πρακτικήν αρετήν κατώρθωσεν, ο δε της ψυχής εξαφανίσας την λήθην και την άγνοιαν, την φυσικήν διήνυσεν ευπρεπώς θεωρίαν ο δε τον νουν, των πολλών απολύσας τύ­πων, την θεολογικήν εκτήσατο μυσταγωγίαν». 

Για να μπορέσουμε να δούμε καθαρά το χωρίο αυτό του Αγίου Μαξίμου του Ομολογητού πρέπει να το εντάξουμε μέσα στην όλη θεολογία του, κατά την οποία υπάρχουν τρία στάδια της πνευματικής ζωής, ήτοι η πρακτική φιλοσοφία, η φυσική θεωρία και η μυστική θεολογία. Ό­ταν ό άνθρωπος απαλλάσσεται από την ηδονή και την ο­δύνη, τότε βιώνει την πρακτική φιλοσοφία, όταν απαλλάσσεται από την λήθη και την άγνοια, τότε βιώνει την φυσική θεωρία, δηλαδή την αδιάλειπτη νοερά προσευχή, και ό­ταν ο νους του απαλλάσσεται και ελευθερώνεται από τις εικόνες και τις φαντασίες, τότε οδηγείται προς την θεωρία που συνδέεται αναπόσπαστα με την θεολογία. Και όπως η ηδονή και η οδύνη, και όπως η λήθη και η άγνοια, έτσι και η φαντασία είναι μεταπτωτικά φαινόμενα και, επομένως, για να φθάση ο άνθρωπος στην θέωση πρέπει να απαλλαγή και να ελευθερωθή από αυτά. Με αυτό το πρί­σμα και ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος λέγει ότι «και όσα ομοιώματά τινα νομίζει ο νους υπέρ αυτών ποιείσθαι, φαντασία λέγεται και ουκ αλήθεια... Η αιτία της φαντασίας των ει­κόνων η ασθένεια, και ούχ η καθαρότης εστί τού νοός».

Μελετώντας τα χωρία αυτά των αγίων Πατέρων, αλλά και άλλα συναφή χωρία μπορούμε να παρατηρήσουμε ότι, καίτοι υπάρχει το φανταστικό ως ενέργεια της άλογου ψυχής, εν τούτοις το φαντάζεσθαι, και μάλιστα εμπαθώς εί­ναι καρπός της πτώσεως του ανθρώπου και είναι αυτό που μολύνει τον νου. Ο νους στην φυσική του κατάσταση είναι απηλλαγμένος από τις φαντασίες. Και γι’ αυτό, όπως θα δούμε στην συνέχεια, ο άνθρωπος ο οποίος μετά από μεγάλη κάθαρση φθάνει στον φωτισμό τού νου και στην θε­ωρία, απαλλάσσεται τελείως από το φαντάζεσθαι και με αυτήν την έννοια λέμε ότι ο άνθρωπος πρέπει να απαλλαγή από τις φαντασίες και να καθαρίση τελείως τον νου του. Και έτσι πια καταλαβαίνουμε ότι οι Πατέρες μιλούν για την απαλλαγή από την φαντασία, αφού το φανταστικό, που εί­ναι ενέργεια της άλογου ψυχής, αδρανοποιείται στην κα­θαρή θεωρία.

---

* Νυν Μητροπολίτου Ναυπάκτου και Αγίου Βλασίου

 ΠΗΓΗ ΤΟ ΒΙΛΙΟ «ΑΝΑΤΟΛΙΚΑ» Τόμος Α΄ - Α΄ Έκδοση 1989,σσ. 354-362 - Ιερά Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου 321 00 ΛΕΒΑΔΕΙΑ, Τ.Θ. 107 Τηλ.: 2261035135, 6944 504297 πρωινές ώρες Fax: 22610 39201 http://www.pelagia.org e-mail: pelagia@pelagia.org

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον       www.egolpion.com

23   ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ  2012